Հայելանման նեյրոններ: Նպատակների ընկալումը սիմուլյացիաների միջոցով

Հայելանման նեյրոնների մեխանիզմը կօգնի մեզ հասկանալ ուրիշների զգացողությունները և միտումները դրանց ներքին սիմուլյացիաների շնորհիվ, այսինքն՝ տեսնելով դիմացինի կոնկրետ գործողությունները, հույզերը, որոնց ժամանակ կոնկրետ նեյրոններ են ակտիվանում, նույն նեյրոնները համեմատաբար ավելի քիչ չափով ավելանում են դիտորդի ուղեղում:

Ինչպես նկարագրել է Գ․ Ռիզոլատին, «հայելային նեյրոնները» փոխակերպում են զգայական տեղեկատվությունը, որը նկարագրում է ուրիշի գործողությունները, որոնք նման են դիտողի ներքին ակտիվությանը, երբ նա պատկերացնում է, թե ինքն է անում այդ գործողությունը:

Նկարում տեսնում ենք կապիկի կոնկրետ նեյրոնների ակտիվությունը գործողություն կատարելու ժամանակ․

Կապիկի «հայելանման նեյրոնները» և ճակատային ու առաջնային գագաթային կեղևների անատոմիան

F5 նեյրոնը ակտիվանում է, երբ կապիկը բռնում է ուտելիքը, ինչպես նաև երբ փորձագետն է բռնում ուտելիքը: Այսպես, մենք կարող ենք ենթադրել, որ գուցե կապիկը հասկանում է դիմացինի գործողությունը նման գործողության ներքին սիմուլյացիաի միջոցով:

Հնարավո՞ր է արդյոք հասկանալ ուրիշների նպատակները, միտումներն ու հույզերը այս «հայելանման նեյրոնների» մեխանիզմի միջոցով: Այս գաղափարի մասին դեռ Ադամ Սմիթն է ասել. «Մեր վիշտը սկիզբ է առնում ուրիշների վշտից»։

Նկարում տեսնում ենք ուսումնասիրության արդյունքը, որը ցուցադրված է սպիտակ ուրվագծով, սև կետերով և սլաքներով: Սպիտակ ուրվագծով նշված շրջանը ակտիվությունն է զզվանք զգալու ժամանակ: Իսկ սև կետերով նշվածները ցույց են տալիս տվյալ շրջանի ակտիվությունը, երբ մարդը տեսնում է դիմացինի դեմքի արտահայտությունը զզվանք զգալիս: Դե իսկ սլաքներով նշվածները ցույց են տալիս դիտորդի և դիմացինի զզվանք ապրելու ժամանակ շրջանների ակտիվությունների համընկնումը։ Այսինքն՝ կղզյակը ակտիվանում է, երբ մենք զզվանք ենք ապրում և տեսնում ենք ուրիշին զզվանք ապրելիս:

Հիշենք, որ կղզյակի դերը որոշման ընդունման գործում մեծ է, քանի որ այն ակտիվանում է ռիսկից խուսափման վարքագիծ դրսևորելիս, ցավ և զզվանք ապրելիս։

Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ կղզյակը ակտիվանում է նաև ցավի մեջ գտնվող մարդուն ապրումակցելիս, այսինքն՝ սա կարող է նշանակել, որ մարդուն կարեկցելու երևույթը հիմնված է «հայելանման նեյրոնների» մեխանիզմի վրա: Սա հետազոտելու համար լաբորատորիա են հրավիրել կանանց և իրենց զուգընկերներին: Կանայք նայել են իրենց սիրելիներին ցավ ապրելու ժամանակ և իրենք են ցավ ապրել: Նկարում կարող ենք տեսնել ուղեղի շրջանների ակտիվությունը ցավ ապրելու և զուգընկերոջը ցավ ապրելիս տեսնելու ժամանակ:

Բացահայտվել է, որ նույն շրջանները` կղզյակը (Bilateral Anterior insula-առաջնային երկկողմանի կղզյակ) և գոտկային գալարը (Anterior Cingulate cortex), ակտիվանում են սեփական ցավը զգալու և ուրիշի ցավը տեսնելու ժամանակ: Ապրումակցման հետ կապված այս արձագանքը կարող ենք դիտարկել որպես ցավի մեջ գտնվող մարդու հեղինակության գործառույթ (որքան մեծ հեղինակություն ունի ցավ ապրող մարդը ապրումակցողի համար, այնքան մեծ է ակտիվացումը կղզյակում և գոտկային գալարում)։

«Վստահության խաղի» ժամանակ այս նույն հետազոտությունը կատարելու համար հրավիրվել են մասնակիցներ, որոնք պետք է ստանձնեին ներդրողի և «վստահված անձի» դերերը: «Վստահված անձը» կարող է լինել արդար և վերադարձնել գումարը, ինչպես նաև կարող է լինել խաբեբա և չվերադարձնել այն: Հաջորդ փուլում մասնակիցները դիտում են խաբեբաներին և արդար մասնակիցներին ցավ ապրելիս: Ցավ ապրող մարդկանց դիտելիս հատկապես կանանց մոտ ակտիվանում է կղզյակը, այսինքն՝ նույն շրջանը, երբ մարդը ինքն է ցավ ապրում: Տղամարդկանց մոտ գրեթե բացակայել են այս «պատասխանները», երբ դիտել են անարդար մասնակցին ցավ ապրելիս, ավելին` ակտիվություն է նկատվել պոչավոր կորիզում (NA), ինչը պարգևի համակարգում է և ակտիվանում է հաճույքի ժամանակ: Այս տենդենցը չի նկատվել կանանց մոտ:

Հաջորդ փուլում մասնակիցներին խնդրել են վրեժ լուծելու ցանկություն արտահայտել, և ինչպես տղամարդիկ, այնպես էլ կանայք արտահայտել են վրեժ լուծելու որոշակի ցանկություն անարդար մասնակցի հանդեպ: Կարելի գտնել փոխկապակցվածություն պոչավոր կորիզի ակտիվության և վրեժ լուծելու ցանկության միջև: Որքան ուժեղ է պոչավոր կորիզի ակտիվությունը, ավելի նկատելի է ներքին հաճույքը, երբ դիտում են անարդար մասնակցին ցավ ապրելիս, այնքան ուժեղ է վրեժ լուծելու ցանկությունը: Այստեղ մենք գուցե տեսնում ենք անարդար մարդկանց պատժելու մեր հակվածության հիմքում ընկած նեյրոնալ մեխանիզմները:

                Չհամագործակցող մարդկանց պատժելը կրիտիկական է, քանի որ մի հոգին կարող է խախտել ողջ համագործակցությունը համագործակցող մարդկանց խմբում: Օրինակ, եթե մի քանի ներդրող ներդրում են կատարում ընդհանուր ռեսուրսում, համագործակցող բոլոր անձինք վերադարձ են ակնկալում այդ ընդհանուր ռեսուրսից: Բայց եթե լինի մեկ չհամագործակցող անձ, մնացած բոլոր ներդրողները ներդրված ամբողջական գումարից ավելի քիչ վերադարձ կնկատեն և հաջորդ անգամ ներդրում կատարելիս կնվազեցնեն իրենց ակնկալիքները, հետևաբար կնվազեցնեն ներդրումները, և ժամանակի ընթացքում ամբողջ համագործակցությունը այս խմբում կխախտվի:

Շատ մոդելներ ցույց են տվել, որ երբ ներգրավված խաղացողները շատ են, ռազմավարական խաղերում խախտվում է համագործակցությունը. այն բարդ է իրականացնել մեծ խմբերում: «Բանտարկյալների երկընտրանք»-ի խաղում պարզ արտահայտված է, որ որքան քիչ են մասնակիցները, այնքան համագործակցությունը մեծ է: Մեծ խմբերում համագործակցությունը պահպանելու համար պետք է պատժել ոչ միայն չհամագործակցողներին, այլև՝ նրանց չպատժողներին: Այս տենդենցը մենք տեսնում ենք մեր ուղեղի ակտիվություններում, երբ նույնիսկ ֆիզիկական պատիժը խրախուսվում է:

Այսպիսով, կարևոր է, որ փոխադարձ համագործակցությունը զուգորդվի պոչավոր կորիզի, զոլավոր մարմնի և հարճակատային կեղևի շրջանների ակտիվության հետ: Այս շրջանները ներգրավված են գնահատման պրոցեսում, և դրանց ակտիվությունն ամրապնդում է համագործակցությունը հաջորդ փորձերում: